Świadomość społeczna może brzmieć jak pojęcie z podręcznika socjologii. Ale warto wiedzieć, że tworzymy ją każdego dnia. Podczas rozmowy, publikując post, udostępniając artykuł lub reagując na czyjąś opinię kształtujemy swoje przekonania i wpływamy na przekonania innych. Każda interakcja społeczna staje się niewielką częścią większej opowieści o tym, jak rozumiemy świat.
Świadomość społeczna jako dźwignia
Weług definicji świadomość społeczna to zbiór przekonań, idei, ocen i sposobów myślenia, które są rozpowszechnione w określonej społeczności. Nie jest to tylko suma opinii wszystkich jej członków. Przypomina raczej wspólną mapę, na której zaznaczamy, co uznajemy za ważne, normalne, możliwe albo godne potępienia. Taka mapa pomaga nam funkcjonować razem, ale nigdy nie jest ostateczna. Zmienia się pod wpływem nowych doświadczeń, odkryć, konfliktów, dzieł kultury i rozmów, które wcześniej nie mogły lub nie chciały się odbyć.
Daniël Seesink w swoim wystąpieniu na TEDxGorinchem 2020 zestawia ludzkie interakcje z zachowaniem szympansów. Jako biolog pokazuje, że wiele procesów społecznych było z nami od wieków. Obserwowanie zwierząt pozwala mu dostrzec sposoby odczytywania sygnałów, budowania relacji, reagowania na napięcia i szukania swojego miejsca w grupie. Szympans nie publikuje opinii w Internecie (czyżby?), ale również obserwuje innych, odpowiada na ich zachowania i uczy się zasad funkcjonowania we wspólnocie.
Świadomość społeczna może przyjmować różne formy. Czasem jest zdroworozsądkowym przekonaniem, które powtarzamy, ponieważ „wszyscy tak mówią”. Innym razem wyrasta z religii, ideologii, opinii publicznej albo wiedzy naukowej. Może być także budowana przez literaturę, film, muzykę i sztukę, które pozwalają nam zobaczyć doświadczenia niedostępne z własnej perspektywy. Każda z tych form wpływa na nasze zachowanie.
Zwierzęta mogą przypominać nam o pierwotności relacji, ale człowiek dysponuje dodatkowym atutem. Potrafi świadomie zastanowić się nad własnym działaniem. Możemy zauważyć schemat, zakwestionować go i spróbować zachować się inaczej.
Pióro mocniejsze jest od miecza
Dawniej aktywności człowieka były przede wszystkim fizyczne. Ludzie przebywali w domach, wykonywanej pracy, napisanym liście albo pamięci osób, z którymi się spotkali. Dziś ogromna część naszego wkładu w świat stanowi ślad cyfrowy. Składają się na niego teksty, fotografie, nagrania, komentarze, polubienia, wyszukiwania i udostępnione materiały. Czasem fizycznie spotykamy w ciągu dnia kilka osób, ale opublikowany przez nas post może dotrzeć do setek lub tysięcy odbiorców. Nasz ślad cyfrowy bywa więc znacznie większy niż bezpośredni zasięg naszych działań.
Żyjemy w epoce demokratyzacji głosu. Aby opowiedzieć o swoim doświadczeniu, nie trzeba posiadać własnej gazety, ani wydawnictwa. Wystarczy telefon i dostęp do internetu. To ogromna wartość, ponieważ pozwala zabierać głos ludziom, którzy przez lata pozostawali niewidoczni. Każdy może stworzyć blog, nagrać materiał, rozpocząć dyskusję lub znaleźć społeczność osób przeżywających podobne problemy. Twórca nie musi już czekać, aż ktoś przyzna mu prawo do wypowiedzi. Czytelnik natomiast może odpowiedzieć, uzupełnić historię i zaproponować własną perspektywę.
Ta sama swoboda ma jednak drugą stronę. Do społecznego obiegu mogą równie łatwo przenikać informacje niepełne, zniekształcone lub fałszywe. Wielokrotnie powtórzone nieporozumienie może zacząć przypominać powszechnie uznaną prawdę, a uproszczony obraz grupy zmienić się w stereotyp. Z pozornie niewinnej opowieści mogą powstawać przesądy, pseudonaukowe teorie oraz przekonania krzywdzące ludzi, których dotyczą.
Bycie świadomym twórcą
Mówca TEDx, autor bloga i użytkownik mediów społecznościowych korzystają więc z tego samego przywileju: mogą zostać usłyszani. Korzystają również z tej samej odpowiedzialności: powinni zastanowić się, co ich słowa zrobią po opuszczeniu bezpiecznego kontekstu, w którym powstały. Nie możemy zagwarantować, że żadna publikacja nikogo nie poruszy, nie zdenerwuje ani nie skłoni do sprzeciwu.
Możemy jednak umówić się na pewne zasady współtworzenia świadomości społecznej:
- Oddzielajmy fakty od interpretacji i jasno informujmy, kiedy przedstawiamy własne doświadczenie, a nie uniwersalną prawdę.
- Krytykujmy idee i zachowania bez odbierania godności ludziom, którzy myślą inaczej.
- Pozostawiajmy przestrzeń na odpowiedź, korektę i zmianę zdania.
Dobra komunikacja nie polega na unikaniu różnic, ale na tworzeniu warunków, w których można o nich rozmawiać bez poniżania drugiej osoby.
Powstawanie świadomości społecznej
Świadomość społeczna powstaje, gdy indywidualne myśli zaczynają krążyć między ludźmi. Najpierw ktoś dostrzega problem, nadaje mu nazwę i opisuje własnymi słowami. Ktoś inny rozpoznaje w tej historii swoje doświadczenie, przekazuje ją dalej albo dodaje do niej nowy punkt widzenia. Z czasem pojedyncza obserwacja może stać się tematem szerszej rozmowy. Powtarzające się pojęcia i symbole wracają jako część sposobu myślenia całej grupy. W ten sposób język nie tylko opisuje rzeczywistość. Pomaga ją organizować.
Najważniejszym elementem tego procesu jest wspólne poszukiwanie. Nie chodzi o to, żeby wszyscy natychmiast zgodzili się z pierwszą odpowiedzią. Świadomość rozwija się wtedy, gdy porównujemy doświadczenia. Aby sprawdzić, czy dotychczasowe wyjaśnienia nadal są wystarczające, zadajemy pytania. Mówca TEDx może rozpocząć takie poszukiwanie, pokazując publiczności problem z nieoczekiwanej strony.
Wątpliwości i kwestionowanie nie są zagrożeniem dla społecznej świadomości. Są jednym z warunków jej rozwoju. Gdy nikt nie pyta, czy powszechne przekonanie jest zgodne z faktami, łatwo zaczynamy mylić popularność z prawdą. Kwestionowanie nie musi jednak oznaczać automatycznego odrzucania wszystkiego. Jest w niej jednocześnie pokora wobec własnych ograniczeń i ciekawość wobec świata.
Pióro mocniejsze jest od miecza (…) wyłącznie jeśli miecz jest bardzo mały, a pióro bardzo ostre. Terry Pratchett, Blask fantastyczny
Jak zaangażować człowieka?
Świadomości społecznej nie buduje się jedynie przez przekazywanie informacji. Człowiek musi jeszcze chcieć poświęcić im uwagę i odnieść je do własnego życia. Właśnie na tym polega relacja między twórcą bloga a czytelnikiem. Autor nie wysyła tekstu w pustkę. Zwraca się do konkretnej osoby, która ma własne doświadczenia, pytania, ograniczony czas i prawo, aby się nie zgodzić. Podobna relacja powstaje między mówcą TEDx a publicznością. Scena może tworzyć dystans, ale dobre wystąpienie szybko go zmniejsza, ponieważ odbiorca zaczyna rozpoznawać w opowiadanej idei część swojego świata.
Kimberly D’Souza i Denver Britto w swoim wystąpieniu na opowiadają o tworzeniu bloga WhereMyFoodAt, wynikającego z pasji do jedzenia i odkrywania kulinarnych miejsc.
Pierwszym filarem angażującej działalności jest jakość. Nie musi ona oznaczać skomplikowanego języka ani demonstracji wiedzy. Dobry tekst powinien przedstawiać istotną myśl, opierać się na rzetelnych informacjach i dawać odbiorcy dodatkową wartość: nową perspektywę, praktyczną wskazówkę albo pytanie, które zostanie z nim po zamknięciu strony. Tak samo działa dobry talk TEDx. Jego wartością nie jest liczba trudnych pojęć, ale precyzyjnie opowiedziana idea.
Drugim elementem jest łatwość zapoznania się z treścią. Nawet najciekawsza myśl może zginąć w długim wstępie, chaotycznej strukturze albo języku, który bardziej imponuje autorowi, niż pomaga czytelnikowi. Przystępność nie oznacza upraszczania świata do jednego zdania. Polega na prowadzeniu odbiorcy krok po kroku, wyjaśnianiu niezbędnych pojęć i pokazywaniu konkretnych przykładów. Dlatego mówcy wykorzystują historie, obrazy i metafory.
Ważne są także spójność przekazu, zrozumienie społeczności i reagowanie na jej potrzeby. Odbiorca powinien wiedzieć, czego może oczekiwać od autora, nawet jeśli każdy tekst dotyczy innego zagadnienia. Twórca nie może zamknąć się we własnym przekazie. Warto czytać komentarze, słuchać pytań, obserwować, które kwestie wymagają dodatkowego wyjaśnienia, i przyznawać, gdy społeczność dostrzegła coś, czego autor wcześniej nie zauważył. Wtedy publikowanie przestaje być monologiem, a staje się relacją.
Największą energią do tworzenia pozostaje jednak miłość do projektu i szczere zainteresowanie tematem. Techniki pomagają uporządkować pracę, ale trudno przez dłuższy czas udawać ciekawość. Odbiorcy szybko rozpoznają, czy autor naprawdę chce coś odkryć, czy jedynie stara się przyciągnąć uwagę.
